حکمرانی فضای مجازیزندگی سایبری
موضوعات داغ

مسئله‌شناسیِ فرهنگیِ کرونا از منظر تکنولوژیک

آیا کرونا یک تکنولوژی است؟

در حوزه مطالعات علم و تکنولوژی درباره چیستی و ماهیت تکنولوژی نظرات مختلفی بیان شده است و عمدتاً تکنولوژی را به مثابه شیء (ابزار مادی و فیزیکی)، دانش (دانش چگونگی ثبت اشیاء)، فعالیت (مهارت، روش و دستورالعمل)، فرایند (با نیاز آغاز شدن و به راه حل ختم شدن) یا سیستم اجتماعی فنی (مانند استفاده از اشیاء یا افراد در یک مجموعه) مورد توجه قرار داده‌­اند (مهدی­زاده و توکل،۱۳۸۶: ۸۸). در واقع، مفهوم تکنولوژی در طول زمان بسط معنایی پیدا کرده و از یک شیء یا ابزار فیزیکی، به صورت یک سیستم اجتماعی تکنیکی تسری پیدا کرده و مورد توجه قرار گرفته است.

اولین چیزی که در اثبات تکنولوژی بودن کرونا مورد نیاز است، در نظر گرفتن نقش انسان در تولید آن است. در این رابطه سایت خبری نشریه بریتانیایی «دیلی­میل» در گزارش مفصلی فاش ساخت که «انستیتوی ویروس­شناسی» شهر ووهان چین، در یک برنامه تحقیقاتی با استفاده از کمک­هزینه ۳.۷ میلیون دلاری دولت آمریکا اقدام به تحقیقات روی خفاش‌­هایی در غار شهر «یوننان» کرده است که به گفته دانشمندان حامل ویرویس کرونا جدید (کووید۱۹) بوده­اند (به نقل از وب­سایت نشریه دیلی­میل). افشای این موضوع این تردید را برانگیخته است که منبع شیوع ویروس کرونا، بازار فروش حیوانات در ووهان نبوده، بلکه یک آزمایشگاه بوده است. در این رابطه، می­توان به مقاله‌­ای در مجله «نیچر مدیسن» (۲۰۱۵) نیز اشاره کرد که در خصوص کرونا ویروس‌­ها توسط دانشمندان چینی- آمریکایی به چاپ رسیده و در آن به شبیه‌­سازی یک ویروس هیبریدی پرداخته شده است؛ با این هدف که میزان احتمال تلاقی ویروس­‌های سارس ۲۰۰۳ و کرونای خفاش را در ایجاد یک بیماری جدید ارزیابی کنند. نتیجه این پژوهش اگرچه مثبت بود اما متخصصین معتقدند در شرایط طبیعی امکان این تلاقی بسیار پایین است (به نقل از اشتری مهرجردی،۱۳۹۹: ۱۳۹). شواهدی از این دست، احتمال نقش انسانی در پدیدآمدن ویروس کرونا (کووید ۱۹) را  بالا می­برد.

اما دست­ساز بودن ویروس کرونا برای تکنولوژی پنداشتنِ آن کافی نیست. باید دید آیا این ویروس ویژگی­‌های تکنولوژی را دارا می­باشد یا خیر. اباذر اشتری مهرجردی در مقاله‌­ای تحت عنوان «کرونا به مثابه تکنولوژی و اثرات اجتماعی آن» استدلال می­‌کند که ویروس کرونا ۴ ویژگی بارز و مهم تکنولوژی را دارا می­باشد: داشتن ذات مستقل، خودمختاری، جبریت، و بی­قراری (اشتری مهرجردی،۱۳۹۹: ۱۴۰). اولاً آنکه کرونا حتی اگر ابزاری آزمایشگاهی باشد، واجد ذاتی مستقل است. ثانیاً به فرهنگ و جامعه شکل می­‌دهد همان­طور که دترمینیسمِ تکنولوژیک، جامعه و فرهنگ را متأثر می­سازد. در واقع نظام­‌های تکنولوژیکی، تحمیلی از سوی خود تکنولوژی و ذات آن هستند و از همین رو با ایجاد ارزش­‌های جدید، ارزش­‌های سنتی را طرد می­‌کنند. در نتیجه، پیچیدگی سیستم اجبار می‌­کند که همه به طرز مناسبی با آن رفتار کنند. از این­جا به خودمختاریِ چونان تکنولوژیکِ کرونا پی می‌­بریم؛ به این معنا که کنترل این ویروس و اثرات و پیامدهای آن همچون تکنولوژی در انحصار انسان قرار ندارد؛ بلکه فارغ و مستقل از کنترل و تصمیم انسانی، منطق یا روح خود را دارد و پیامدهای خواسته یا ناخواسته­ای را به جامعه تحمیل می­کند. در نهایت، کرونا همچون تکنولوژی از یک بی­قراری و شهوت سیری­‌ناپذیر برخوردار است که هیچ نقطه‌­ی تعادلی برای آن متصور نیست. نمودِ آن در نظام بهداشتی، فربه‌­شدن و گسترش بی‌­حد و حصر و تأثیر آن به تمام حوزه­های زندگی است (همان: ۱۴۲).

مسئله تأخر فرهنگی در رابطه با کرونا

کرونا را اگر از این منظر یک پدیده­‌ی تکنولوژیک بدانیم که بی­‌مقدمه و در فقدانِ یک زمینه­‌ی اجتماعی و فرهنگی که شرایطِ پذیرش آن را فراهم کند بر جهانیان تحمیل شد، تأخر فرهنگی ره­آوردِ این پدیده در شرایط جدیدی است که به این واسطه ایجاد شده است. یک اتفاق مهم در اینجا آن است که این تأخر فرهنگی به­‌طورِ همزمان در سراسر جهان تبلور یافته است؛ در حالی که تکنولوژی­‌ها عموماً به­‌تدریج در جهان گسترش می‌­یابند و بالطبع تأخر فرهنگی برآمده از آنها نیز به یکباره بر جوامع مختلف تحمیل نمی­‌شود؛ و خودِ این موضوع، یعنی شیوعِ تدریجیِ تکنولوژی، به مدیریت هرچه بهترِ تأخر فرهنگی و آسیب­‌های ناشی از آن کمک می­‌کند. اما در اینجا ما شاهد یک شیوعِ گسترده‌­ی جهانی (پاندمیک) در مدت­‌زمان کوتاه هستیم که همه جوامع را همزمان درگیر ساخته است.

یک اتفاق مهم دیگر در اینجا آن است که کرونا تقریباً بر تمامیِ مناسباتِ فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسیِ جوامع سایه انداخته و آنها را متأثر ساخته است؛ در حالی که بسیاری از تکنولوژی­‌ها، حداقل در ابتدای ورود خود به یک جامعه سطح محدودی از زندگی را تحت تأثیر خود قرار می‌­دهند و گاه بعد از گذشت زمان دامنه تأثیر خود را گسترش می­‌دهند. یکی از دلایلی که کرونا به یک بحران جهانی تبدیل شده، همین مطلب است.

مسئله دیگر آن است که بنا بر مطالعات انجام شده، کرونا یک پدیده موقت و زودگذر همچون بسیاری از ویروس­‌ها نیست و تا زمانی که واکسن و داروی آن تولید و به میزان تقاضای گسترده جهانی توزیع شود – که قطعاً به سرعت اتفاق نخواهد افتاد- این ویروس، مهمان ما خواهد بود. اگر کرونا پدیده‌­ای زودگذر بود، این را می‌­شد متصور شد که با شکست کرونا، شرایط به روال سابق بازگردد و آسیب­‌های این پدیده همچون دیگر بلایای طبیعی به مرور رفع شود. اما این­گونه نیست؛ در نتیجه، تأخر فرهنگی یک مسئله جدی است و همزیستی با کرونا و خو گرفتن به آن نیازمند تغییر اجتماعی و تحول فرهنگی در یک مقیاس وسیع است.

اما سؤال اینجاست که حل مسئله تأخر فرهنگی و انطباق فرهنگی با شرایط جدید چگونه اتفاق می­افتد؟ اگرچه ظرفیت این یادداشت، گنجایش طرح این مسئله را ندارد، اما تحلیلِ شرایط سه ماه گذشته پس از اپیدمیِ کرونا، ما را به نقش کلیدیِ معنویت و عرفان از یکسو، و فناوری­‌های سایبری از سوی دیگر رهنمون می‌­شود. ان شاء الله در یادداشتی دیگر به نقش کلیدی این دو عنصر در فرهنگ عمومیِ پساکرونا خواهم پرداخت.

منابع و مآخذ

  1. اشتری مهرجردی، اباذر (۱۳۹۹) «کرونا به مثابه تکنولوژی و اثرات اجتماعی آن» در جستارهایی در ابعاد فرهنگی و اجتماعی بحران ویروس کرونا در ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، صص ۱۳۵-۱۵۳.
  2. مهدی‌­زاده، محمدرضا و محمد توکل (۱۳۸۶) «مطالعات علم و فناوری: مروری بر زمینه‌­های جامعه­‌شناسی فناوری» در دوفصلنامه برنامه و بودجه، شماره ۱۰۵، پاییز و زمستان، صص ۸۵-۱۲۴.
  3. https://www.dailymail.co.uk/news/article-8211291/U-S-government-gave-3-7million-grant-Wuhan-lab-experimented-coronavirus-source-bats.html

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا