آینده ابتدا خیال می‌شود، سپس ساخته می‌شود

به‌قلم:علی طالقانی 

سفر به آینده

یک شهر را در آینده تصور کنید؛ آسمان‌خراش‌هایی که تا دل ابرها بالا رفته‌اند، نور نئونی از شیشه‌هایشان می‌گذرد، ربات‌های انسان‌نما با چشمان لیزری افراد را اسکن می‌کنند و شبکه‌های اطلاعاتی همه‌چیز را به هم متصل کرده‌اند. در چنین شهری، فناوری پیشرفته‌تر از همیشه است، اما زندگی الزاماً بهتر نشده. مردم درگیر فقر و انزوا هستند، قدرت در دست شرکت‌های بزرگ متمرکز شده و انسان در پی یافتن تفاوتش با ماشین است. این تصویر، یکی از ماندگارترین خیال‌های قرن بیستم درباره آینده است؛ جهانی که بعدها آن را با نام «سایبرپانک» شناختیم. اما سایبرپانک صرفاً مجموعه‌ای از نورهای نئونی، پلیس‌های رباتیک، هکرها و ماشین‌های پرنده نیست. پشت این استایل بصری پرسشی عمیق‌تر قرار دارد: اگر فناوری بتواند همه چیز را در بر بگیرد، چه چیزی در انسان باقی می‌ماند که هنوز قابل تغییر نباشد؟

پیدایش سایبرپانک

ریشه‌های ژانر سایبرپانک را می‌توان در آثار علمی‌تخیلی دهه‌های پیش و به‌ویژه در سنتی یافت که فناوری را به‌عنوان نیرویی برای تغییر مناسبات اجتماعی تصور می‌کرد. در Metropolis  فریتس لانگ، محصول ۱۹۲۷، شهر به یک ماشین عظیم تبدیل شده است. فناوری در بالای شهر شکوه و نظم می‌آفریند و در زیر آن، کارگران در دل دستگاهی صنعتی فرسوده می‌شوند. هنوز خبری از سایبرفضا یا هکرها نیست، اما یک ایده اساسی شکل گرفته است: پیشرفت فناورانه الزاماً به معنای پیشرفت انسانی نیست.

چند دهه بعد، فیلیپ کی. دیک در رمان Do Androids Dream of Electric Sheep?  در سال ۱۹۶۸، مرز میان انسان و موجود مصنوعی را به مسئله‌ای اخلاقی و فلسفی تبدیل کرد. این رمان بعدها سرچشمه اصلی Blade Runner  شد؛ فیلمی که در سال ۱۹۸۲ تصویری بصری برای بسیاری از عناصر سایبرپانک ساخت. در Blade Runner ، لس‌آنجلس سال ۲۰۱۹ از نظر فناوری پیشرفته است، اما هیچ شباهتی به مدینه فاضله ندارد. آسمان‌خراش‌ها، تبلیغات عظیم و ماشین‌های پرنده در شهری بارانی و دودگرفته کنار هم قرار گرفته‌اند. مهم‌تر از همه، فیلم از ما می‌پرسد اگر موجودی مصنوعی بتواند خاطره، ترس و میل به زندگی داشته باشد، آیا هنوز می‌توان به‌سادگی گفت «انسان نیست»؟

سایبرپانک از همین‌جا مسئله را پیچیده‌تر می‌کند: ماشین می‌تواند چیزی باشد که تعریف انسان را به چالش می‌کشد.

فراتر از یک ژانر ادبی

در اوایل دهه ۱۹۸۰، تقریباً همزمان با Blade Runner یک تصویر دیگر از آینده ظهور کرد. ویلیام گیبسون در داستان Burning Chrome اصطلاح cyberspace را به کار برد؛ مفهومی که دو سال بعد، با انتشار رمان Neuromancer به یکی از مفاهیم بنیادین سایبرپانک تبدیل شد. در همین دوره، خود واژه «سایبرپانک» نیز شکل گرفت. بروس بتکی این واژه را در سال ۱۹۸۰ برای داستان کوتاهی با همین نام ابداع کرد؛ داستان سرانجام در سال ۱۹۸۳ در Amazing Stories، یکی از نخستین و مهم‌ترین مجلات تخصصی ادبیات علمی‌تخیلی، منتشر شد. سال بعد، روزنامه Washington Post در مقاله‌ای درباره ادبیات علمی‌تخیلی دهه ۱۹۸۰، از واژه «cyberpunks» برای اشاره به گروهی از نویسندگان جوان و آثار فناورانه و متفاوت آنان استفاده کرد و به تثبیت «سایبرپانک» به‌عنوان نام یک جریان ادبی کمک کرد.

آنچه این آثار پراکنده را به یک جریان مشترک تبدیل کرد، صرفاً حضور رایانه و فناوری نبود. مسئله، نوع نگاه آنها به فناوری بود. در این داستان‌ها، تکنولوژی معمولاً وعده نجات نمی‌دهد؛ وارد زندگی روزمره می‌شود، قدرت را جابه‌جا می‌کند، بدن را تغییر می‌دهد و مرزهای هویت را نامطمئن می‌سازد.

فناوری بی‌روح

اگر بخواهیم سایبرپانک را در یک عبارت خلاصه کنیم، شاید همان فرمول مشهور High Tech, Low Life مناسب‌ترین باشد: فناوری در بالاترین سطح، زندگی در پایین‌ترین سطح. در جهان سایبرپانکی، فناوری پیشرفته است، اما توزیع قدرت عادلانه نیست. شرکت‌ها می‌توانند بر زندگی انسان‌ها نفوذ گسترده داشته باشند؛ بدن می‌تواند به محل مداخله فناوری تبدیل شود؛ شبکه اطلاعاتی می‌تواند هم ابزار آزادی باشد و هم ابزار نظارت؛ و قهرمان داستان معمولاً فردی نیست که در رأس ساختار قدرت قرار دارد، بلکه کسی است که از حاشیه به آن نگاه می‌کند و راهی برای مقاومت پیدا می‌کند. از همین‌جا، سایبرپانک پرسش‌هایی پیرامون هویت، واقعیت و قدرت مطرح می‌کند.

در آثار اولیه سایبرپانک، مسئله فقط پیشرفت فناوری نبود؛ این آثار هم‌زمان درباره قدرت، نابرابری، بدن، هویت و مرزهای انسان و ماشین پرسش می‌کردند. اما با گسترش ایده شبکه‌ها و واقعیت‌های مصنوعی، پرسشی دیگر نیز مطرح شد: اگر فناوری بتواند تجربه ما از جهان را شکل دهد، از کجا بدانیم آنچه تجربه می‌کنیم، واقعیت است؟ فیلم Matrix در سال ۱۹۹۹ این پرسش را یک گام جلوتر برد: اگر جهانی که تجربه می‌کنیم محصول یک سیستم مصنوعی باشد، چگونه می‌توانیم از واقعی بودن آن مطمئن شویم؟

رابطه هنر و پیشرفت فناوری

آیا این آثار ادبی و سینمایی واقعاً آینده را ساخته‌اند؟ پاسخ را نمی‌توان در یک رابطه ساده میان «داستان» و «اختراع» جست‌وجو کرد. فناوری حاصل شبکه‌ای پیچیده از پژوهش علمی، سرمایه، سیاست، مهندسی و نیازهای اجتماعی است و یک رمان به‌تنهایی نمی‌تواند آن را به وجود آورد. با این حال، تخیل نیز بیرون از این فرآیند قرار ندارد. جوامع، آینده‌های ممکن را تصور می‌کنند و این تصورها می‌توانند بر زبان، انتظارات و مسیرهایی که برای توسعه فناوری انتخاب می‌شود اثر بگذارند.

بنابراین تأثیر تخیل را نباید فقط در الهام مستقیم یک فناوری جست‌وجو کرد. گاهی یک اثر هنری با ساختن یک تصویر، یک واژه یا یک امکان ذهنی، شیوه‌ای تازه برای فکر کردن به فناوری ایجاد می‌کند Blade Runner شهری را پیش روی مخاطب گذاشت که در آن انسان و موجود مصنوعی در یک فضای اجتماعی مشترک زندگی می‌کنند؛ Neuromancer نیز شبکه را از یک زیرساخت فنی به فضایی قابل تجربه تبدیل کرد. در چنین مواردی، هنر الزاماً چیزی را به مهندسان تحویل نمی‌دهد که مستقیماً بسازند؛ بلکه افق آنچه را که می‌توان تصور کرد، گسترش می‌دهد.

به عبارت دیگر، میان تصور آینده و ساختن آن رابطه‌ای یک‌طرفه وجود ندارد؛ جامعه آینده را تصور می‌کند، فناوری آن تصور را تغییر می‌دهد و تصور تازه دوباره بر مسیر فناوری اثر می‌گذارد. سایبرپانک نمونه روشنی از این چرخه است. واژه cyberspace که نخستین‌بار در داستان Burning Chrome ویلیام گیبسون در سال ۱۹۸۲ به کار رفت، بعدها به بخشی از زبان واقعی جهان دیجیتال تبدیل شد. رمان Snow Crash نوشته نیل استیونسن نیز در سال ۱۹۹۲ واژه metaverse را برای توصیف یک جهان مجازی مشترک به کار برد؛ مفهومی که دهه‌ها بعد وارد زبان و صنعت فناوری شد.

اینها به معنای آن نیست که نویسندگان، فناوری آینده را پیشاپیش اختراع کرده بودند. اتفاق مهم‌تری رخ داده بود: داستان، پیش از فناوری، زبانِ تصور آن را ساخته بود.

تصور آینده

شاید به همین دلیل نباید تخیل را نقطه مقابل واقعیت بدانیم. تخیل، واقعیت را مستقیماً نمی‌سازد، اما تعیین می‌کند چه آینده‌هایی برای ما قابل تصور، قابل بحث و حتی قابل انتظار باشند. سایبرپانک آینده را پیش‌بینی نکرد؛ آن را به صحنه آورد. به ما اجازه داد شهرهایی را ببینیم که هنوز وجود نداشتند، بدن‌هایی را تصور کنیم که با فناوری درهم آمیخته‌اند، از هوش مصنوعی بترسیم، در شبکه‌ها زندگی کنیم و درباره جهانی فکر کنیم که در آن مرز میان انسان و فناوری دیگر روشن نیست.

امروز، وقتی از هوش مصنوعی، واقعیت مجازی یا رابط مغز و رایانه حرف می‌زنیم، بخشی از زبان و تصاویرمان هنوز از همان جهان‌های خیالی می‌آید. ما الزاماً به آینده‌ای که سایبرپانک تصور کرده بود نرسیده‌ایم؛ اما یاد گرفته‌ایم آینده فناوری را با تصاویری ببینیم که سایبرپانک پیش‌تر در اختیارمان گذاشته بود.

شاید آینده از جایی که فکر می‌کنیم آغاز نمی‌شود؛ نه از کارخانه، نه از آزمایشگاه و نه حتی از اولین خط کد. شاید آینده از یک تصویر آغاز می‌شود؛ از شهری که هنوز ساخته نشده، از جهانی که یک نویسنده سال‌ها پیش فقط برای چند صفحه آن را ممکن کرده است. بعد، سال‌ها می‌گذرد؛ مهندسان می‌آیند، سرمایه وارد می‌شود، آزمایشگاه‌ها به راه می‌افتند و واژه‌هایی که روزی فقط روی کاغذ زندگی می‌کردند، وارد زبان روزمره ما می‌شوند.

شاید انسان آینده را پیش‌بینی نمی‌کند؛ ابتدا آن را خیال می‌کند و سپس، در میان هزاران امکان، شروع به ساختن یکی از آنها می‌کند.